Một farmstay ở Tà Đùng giữ được khách lâu dài khi phần nông nghiệp là sản xuất thật, không phải vài luống rau dựng cho đẹp ảnh. Với đất vườn đồi quanh hồ, những mô hình hợp nhất thường dựa trên cây đã quen với vùng: vườn cà phê trải nghiệm theo mùa hoa và mùa hái, vườn cây ăn trái như sầu riêng, bơ, vườn rau, gia vị phục vụ bếp, và chăn nuôi nhỏ. Lịch mùa vụ của vườn chính là lịch hoạt động cho khách.
Bài này viết từ phía chủ đất: chọn mô hình nông nghiệp nào cho lô đất của mình, biến lịch vườn thành lịch trải nghiệm ra sao, giữ an toàn cho khách trong khu sản xuất, bán sản phẩm tại vườn cần lưu ý gì và tổ chức người làm thế nào. Phần thủ tục kinh doanh lưu trú và vận hành phòng nghỉ có bài riêng trên trang, ở đây chỉ nhắc khi liên quan tới vườn.
Vì sao phần "farm" phải thật
Khách tìm tới farmstay vì muốn thấy một nông trại đang sống: cây đang ra hoa, quả đang chín, người làm vườn đang làm việc của họ. Nếu phần vườn chỉ là cảnh trí, khách nhận ra ngay sau một buổi sáng và trải nghiệm không khác một nhà nghỉ có sân vườn. Ngược lại, một vườn cà phê được chăm đúng cách, có người làm vườn sẵn lòng giải thích, là thứ mà khách thành phố nhớ lâu và kể lại.
Với chủ đất, sản xuất thật còn có lợi ích về pháp lý và tài chính. Đất nông nghiệp được dùng đúng mục đích, đúng tinh thần sử dụng đất kết hợp; vườn có sản lượng giúp bù một phần chi phí giữ đất trong những tháng vắng khách. Sản phẩm từ vườn như cà phê rang, trái cây, mật ong là thứ khách mua mang về, kéo dài mối quan hệ sau chuyến đi.
Điều này cũng có nghĩa chủ farmstay phải chấp nhận nhịp của nông nghiệp: mùa nào có gì, năm được năm mất, có những tuần vườn trông không đẹp sau khi cắt tỉa hay sau thu hoạch. Thay vì che đi, nhiều nơi biến chính những giai đoạn đó thành câu chuyện: vì sao phải cưa cành, vì sao để đất nghỉ.
Lịch vườn thành lịch trải nghiệm
Bảng dưới gợi ý những việc vườn có thể mời khách cùng xem hoặc tham gia theo mùa ở vùng Tây Nguyên. Thời điểm là khoảng chung, xê dịch theo năm và theo độ cao từng vườn.
| Thời điểm (khoảng) | Việc vườn chính | Hoạt động có thể mời khách |
|---|---|---|
| Cuối năm, tháng 10 tới tháng 12 | Thu hoạch cà phê vối | Hái cà phê chín, xem phơi, sàng, rang thử một mẻ nhỏ |
| Đầu năm, giữa mùa khô | Tưới cho cà phê ra hoa | Đi vườn mùa hoa cà phê trắng, tìm hiểu cách tưới |
| Giữa mùa khô tới đầu mùa mưa | Cắt tỉa, chăm sóc sau thu hoạch, chuẩn bị trồng mới | Xem cưa ghép, trồng một cây cùng chủ vườn |
| Giữa năm, mùa mưa | Sầu riêng và một số cây ăn trái vào mùa | Đi vườn trái cây, ăn trái thu đúng độ |
| Quanh năm | Vườn rau, gia vị, chăn nuôi nhỏ | Hái rau cho bữa ăn, cho gà ăn, nấu cùng bếp |
Lịch này giúp chủ farmstay biết mùa nào có gì để giới thiệu và tránh hứa với khách những thứ không có trong mùa. Ghi chép lịch thực tế của chính vườn mình qua vài năm sẽ chính xác hơn mọi bảng chung.
Những mô hình nông nghiệp hợp đất đồi quanh hồ
Vườn cà phê trải nghiệm. Hợp nhất với vùng vì cà phê vối là cây chủ lực của Đắk Nông cũ. Chủ có thể giữ phần lớn vườn sản xuất bình thường, dành một khu nhỏ chăm theo hướng ít hoá chất làm khu cho khách. Thêm sân phơi nhỏ, máy rang mẻ nhỏ là đủ để kể trọn câu chuyện từ cây tới ly.
Vườn cây ăn trái. Sầu riêng, bơ, chanh dây, mít là những cây quen ở vùng. Vườn trái cây hút khách vào mùa trái, nhưng công chăm nhiều và cần tính an toàn khi trái lớn rụng.
Vườn rau, gia vị phục vụ bếp. Mô hình nhỏ nhất nhưng hiệu quả rõ nhất cho trải nghiệm: khách hái rau rồi ăn trong bữa tối. Cần nguồn nước gần, đất tốt, chăm hằng ngày.
Chăn nuôi nhỏ. Gà thả vườn, dê, vịt quanh ao làm không gian sống động và cung cấp thực phẩm. Phải tính chuồng trại, mùi, tiếng ồn, vệ sinh, và tuân theo quy định về chăn nuôi khi quy mô tăng lên.
Nuôi ong lấy mật. Vùng cà phê Tây Nguyên có truyền thống nuôi ong lấy mật hoa cà phê. Ong cũng giúp thụ phấn. Nhưng ong đốt là rủi ro với khách, nhất là trẻ em và người dị ứng; đàn ong nên đặt xa khu nghỉ, chỉ cho khách xem khi có người hướng dẫn và đồ bảo hộ.
An toàn cho khách trong khu sản xuất
Vườn là nơi làm việc, có hoá chất, dụng cụ sắc, dốc trơn. Khi mở cửa cho khách, chủ farmstay cần những quy định rõ:
- Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật: khu vừa phun phải đóng với khách trong thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc; không cho khách hái, ăn trái ở cây vừa phun.
- Kho hoá chất có khoá: phân bón, thuốc đặt trong kho khoá, xa khu nghỉ và khu trẻ em chơi.
- Dụng cụ: kéo, dao, cưa chỉ đưa cho khách khi có người hướng dẫn; trẻ em không dùng dụng cụ sắc.
- Địa hình: lối đi trong vườn có bậc, tay vịn ở chỗ dốc; đóng các lối dễ trượt vào mùa mưa.
- Côn trùng, rắn: nhắc khách đi giày kín, không thò tay vào bụi rậm; có sẵn hộp sơ cứu và biết đường tới cơ sở y tế gần nhất.
- Ao, hồ, mép nước: có rào, trẻ em luôn đi cùng người lớn; không tổ chức bơi ở hồ thủy điện, nơi mực nước và độ sâu thay đổi khó lường.
Những quy định này nên được nói rõ khi khách đến và in thành hình minh hoạ đơn giản ở lối vào vườn. Một tai nạn trong vườn có thể làm mất uy tín mà nhiều năm mới gây dựng lại được.
Bán sản phẩm tại vườn: từ ly cà phê tới gói quà
Cà phê rang xay, trái cây, mật ong, rau là những thứ khách farmstay thích mua. Bán tại vườn là kinh doanh thực phẩm, nên cần đăng ký kinh doanh phù hợp và tuân theo quy định an toàn thực phẩm: nơi sơ chế, rang xay sạch sẽ, nguồn nước sạch, bao bì có thông tin cơ bản về sản phẩm, nơi sản xuất, hạn dùng. Sản phẩm đóng gói bán rộng hơn còn phải tuân theo quy định về ghi nhãn hàng hoá.
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là một kênh để nông sản địa phương được đánh giá, phân hạng và giới thiệu rộng hơn. Chủ farmstay có thể tìm hiểu tại xã về điều kiện tham gia; đây không phải bắt buộc, nhưng giúp sản phẩm có thêm độ tin cậy với khách và với các cửa hàng.
Điều quan trọng hơn giấy tờ là sự trung thực về nguồn gốc. Cà phê bán tại vườn nên là cà phê của vườn hoặc của vùng, nói rõ. Khách farmstay đến vì muốn biết sản phẩm đến từ đâu; bán hàng mua từ nơi khác mà gắn nhãn "của vườn" là cách nhanh nhất làm mất lòng tin.
Người làm vườn và người tiếp khách
Farmstay cần hai loại kỹ năng: làm vườn và tiếp khách. Hiếm ai giỏi cả hai. Người làm vườn giỏi có thể ít nói, không quen giải thích; người tiếp khách nhanh nhẹn có thể không biết tỉa cành. Cố ép một người làm cả hai thường làm hỏng cả hai.
Cách thường thấy là giữ người làm vườn địa phương làm đúng việc của họ, và dành một vài khung giờ để họ dẫn khách đi vườn, kể chuyện mùa vụ bằng chính kinh nghiệm của mình. Người tiếp khách, có thể là chủ hoặc người quản lý, lo phần sắp xếp, đặt chỗ, bữa ăn. Trả công riêng cho phần dẫn khách để người làm vườn thấy công sức được ghi nhận.
Đào tạo người làm vườn về an toàn khi có khách, cách nói chuyện cơ bản, và thống nhất những gì được hứa với khách. Người làm vườn tại chỗ cũng là cầu nối với cộng đồng thôn, giúp farmstay mua được nông sản, thuê thêm người vào mùa cao điểm và giữ quan hệ tốt với hàng xóm.
Bắt đầu nhỏ: thử một mô hình trong một mùa
Thay vì dựng cùng lúc vườn rau, chuồng gà, đàn ong, khu hái quả, nhiều chủ farmstay chọn thử từng mô hình trong một mùa để biết cái gì hợp với đất, với người làm và với khách. Một trình tự gợi ý:
- Chọn một mô hình gắn với cây đang có sẵn trên lô, thường là vườn cà phê, và một khu nhỏ để thử.
- Ghi chép công chăm, vật tư, nước tưới cần cho khu đó trong cả mùa.
- Mời một nhóm khách quen, bạn bè tới trải nghiệm vào đúng mùa, hỏi họ thích gì, thấy gì bất tiện.
- Đánh giá với người làm vườn: việc đón khách có làm ảnh hưởng tới việc vườn không, cần thêm người không.
- Giữ lại những gì hiệu quả, bỏ những gì tốn công mà ít người quan tâm, rồi mới mở rộng sang mô hình thứ hai.
Đi từng bước như vậy chậm hơn, nhưng mỗi khoản đầu tư sau đều dựa trên dữ liệu của chính lô đất, không dựa trên hình ảnh farmstay ở nơi khác vốn có đất, khí hậu và khách hàng khác.
Ranh giới giữa nông nghiệp và kinh doanh lưu trú
Khi khách ở lại qua đêm, farmstay bước sang lĩnh vực kinh doanh lưu trú, với yêu cầu riêng về đăng ký kinh doanh, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, và công trình phải đặt trên đất phù hợp. Luật Du lịch 2017 liệt kê các loại cơ sở lưu trú du lịch, trong đó có nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê; không có loại riêng mang tên farmstay. Những thủ tục này có bài riêng trên trang.
Về phía vườn, điều cần nhớ là hoạt động trải nghiệm nông nghiệp ban ngày và hoạt động lưu trú ban đêm có thể tách bạch về không gian và về thủ tục. Một số chủ chọn bắt đầu bằng trải nghiệm ban ngày (đi vườn, hái cà phê, ăn trưa) trên đất vườn với các công trình tạm hợp lệ, rồi mới mở phòng nghỉ khi phần đất ở và giấy tờ đã sẵn sàng.
Đi theo thứ tự này giúp chủ hiểu khách muốn gì, vườn chịu được bao nhiêu khách, trước khi đầu tư lớn vào phòng nghỉ. Nó cũng giảm rủi ro dựng công trình lưu trú trên đất chưa phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng nên trồng cây gì để thu hút khách?
Nên bắt đầu từ cây đã quen với vùng như cà phê vối, sầu riêng, bơ, rau gia vị, vì chúng có lịch mùa vụ rõ và người làm vườn địa phương có kinh nghiệm. Cây lạ cần thời gian thử nghiệm và rủi ro cao hơn.
Có thể cho khách hái cà phê vào mùa nào?
Cà phê vối ở Tây Nguyên thường thu hoạch khoảng từ tháng 10 tới tháng 12, có năm kéo sang đầu năm sau tuỳ vườn. Đầu mùa khô, sau đợt tưới, là mùa hoa cà phê nở trắng vườn.
Bán cà phê rang xay tại farmstay có cần giấy phép không?
Bán thực phẩm là hoạt động kinh doanh, cần đăng ký kinh doanh và đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định. Sản phẩm đóng gói còn phải ghi nhãn đúng quy định. Hỏi bộ phận một cửa của xã về thủ tục cụ thể.
Làm sao giữ an toàn cho khách khi vườn vẫn phun thuốc?
Chia khu sản xuất và khu trải nghiệm, đóng khu vừa phun trong thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc, cất hoá chất trong kho khoá và không cho khách hái trái ở cây vừa xử lý. Khu trải nghiệm nên chăm theo hướng ít hoá chất.
Có nên nuôi ong ở farmstay không?
Có thể, vì ong giúp thụ phấn và cho mật, nhưng phải đặt đàn ong xa khu nghỉ và lối đi của khách, có người hướng dẫn và đồ bảo hộ khi cho khách xem. Người dị ứng ong đốt cần được cảnh báo trước.
Nên mở trải nghiệm ban ngày trước hay mở phòng nghỉ trước?
Nhiều chủ chọn mở trải nghiệm ban ngày trước để hiểu khách và thử sức chứa của vườn, trong lúc hoàn tất pháp lý phần đất ở và thủ tục lưu trú. Cách này giảm rủi ro đầu tư lớn khi chưa rõ nhu cầu.