Một lô đất vườn ở Tà Đùng có sẵn sầu riêng, bơ hay mắc ca thường được rao giá cao hơn đất trống hay đất chỉ có cà phê. Phần cộng thêm đó chỉ xứng đáng khi cây đúng tuổi, khoẻ, có nước tưới ổn định và chủ mới đủ sức chăm. Sầu riêng đòi nước và thoát nước tốt, dễ bị bệnh hại rễ, thân; bơ dễ chăm hơn nhưng chất lượng trái phụ thuộc giống ghép; mắc ca có chu kỳ dài, cho thu chậm và đầu ra từng nhiều biến động.
Bài này xem cây ăn trái dưới góc của người mua đất: cây làm tăng hay giảm giá trị lô đất, đánh giá thế nào tại vườn, chi phí giữ vườn gồm những gì, và loại cây nào hợp với ý định làm farmstay. Bài không nêu giá trái cây, không dự báo thị trường và không khuyên trồng loại nào để có lãi.
Cây ăn trái làm lô đất đắt hơn: khi nào thật, khi nào ảo
Ở vùng Đắk Nông cũ, nhiều vườn cà phê, hồ tiêu những năm gần đây được trồng xen hoặc chuyển hẳn sang sầu riêng. Theo đó, tin rao đất vườn hay nhấn mạnh "có sẵn sầu riêng" như một lý do giá cao. Giá trị thật của cây trên đất phụ thuộc ba điều: cây đã cho trái ổn định hay chưa, cây có khoẻ không, và chủ mới có duy trì được năng suất không.
Sầu riêng mới trồng một hai năm chưa có giá trị thu hoạch; phần chủ cũ đã bỏ ra là chi phí kiến thiết, và phần đó chủ mới chỉ được hưởng nếu tiếp tục chăm đúng cách thêm nhiều năm nữa. Cây đã cho trái vài vụ thì giá trị rõ hơn, nhưng cũng là lúc rủi ro bệnh tăng lên. Cây yếu, bệnh có thể khiến phần "cộng thêm" trở thành gánh nặng.
Một sai lầm hay gặp là trả giá theo số cây nhân với sản lượng kỳ vọng mỗi cây nhân với giá trái cây đang cao. Phép tính đó giả định mọi thứ thuận lợi kéo dài. Cách thận trọng hơn là xem cây như chi phí kiến thiết đã bỏ ra, cộng với giá trị thời gian mà chủ mới tiết kiệm được, trừ đi rủi ro bệnh và công chăm.
Sầu riêng: những điểm phải nhìn tận gốc
Nước và thoát nước. Sầu riêng cần tưới đủ trong mùa khô nhưng rất sợ úng. Trên sườn đồi Tà Đùng, chỗ trũng đọng nước mùa mưa là chỗ cây dễ chết. Xem vị trí từng cây, rãnh thoát, và hỏi mùa khô vừa rồi tưới bằng gì, có đủ không.
Bệnh hại rễ, thân. Bệnh do nấm Phytophthora (chảy nhựa, thối rễ, xì mủ thân) là nỗi lo lớn của vườn sầu riêng ở Việt Nam. Nhìn thân gần gốc có vết chảy nhựa, vỏ thâm, lá héo ngọn hay không. Cây bệnh nặng có thể chết dù vẫn đang ra trái.
Tuổi và giống. Hỏi năm trồng, giống gì, cây ghép hay thực sinh. Cây ghép giống rõ ràng đồng đều hơn, dễ bán hơn. Cây thực sinh lâu năm có thể khoẻ nhưng chất lượng trái không đồng nhất.
Khoảng cách với cà phê. Sầu riêng xen cà phê lớn dần sẽ che bóng, tranh nước với cà phê. Vườn trồng quá dày sau vài năm phải chặt bớt một trong hai loại.
Ra hoa, đậu trái và rụng trái non. Hỏi vụ trước cây ra hoa có đều không, đậu trái nhiều hay ít, có hiện tượng rụng trái non hàng loạt không. Sầu riêng nở hoa về đêm, nhiều vườn phải thụ phấn bổ sung bằng tay; vườn đậu trái kém kéo dài có thể do giống, dinh dưỡng hoặc thời tiết lúc ra hoa, và đó là thông tin chủ mới cần biết để chuẩn bị nhân công.
Mã số vùng trồng. Muốn bán sầu riêng vào chuỗi xuất khẩu chính ngạch, vườn thường phải nằm trong vùng trồng được cấp mã số và ghi chép nhật ký canh tác. Hỏi vườn đã tham gia chưa; mã số gắn với vùng trồng và quy trình, khi đổi chủ cần hỏi cách cập nhật.
Bơ và mắc ca: hai cây quen của vùng Đắk Nông cũ
Bơ có mặt từ lâu trong vườn Tây Nguyên, ban đầu như cây chắn gió, cây trồng ranh trong vườn cà phê, sau đó nhiều nơi trồng bơ ghép thành vườn riêng. So với sầu riêng, bơ chịu đựng tốt hơn, công chăm nhẹ hơn, nhưng trái bơ thực sinh chất lượng không đều, khó bán giá tốt. Khi xem vườn bơ, hỏi giống ghép là loại gì, cây cho trái mùa nào, và đầu ra trước đây bán cho ai. Cây bơ già tán lớn cũng là cây bóng mát đẹp cho farmstay.
Mắc ca từng được địa phương ở Tây Nguyên, trong đó có Đắk Nông, khuyến khích trồng như cây có giá trị cao, trồng xen trong vườn cà phê hoặc thành vườn riêng. Mắc ca cho thu chậm hơn nhiều cây khác, cần thời gian dài mới đạt sản lượng ổn định, và việc tách vỏ, sấy hạt cần cơ sở chế biến. Đầu ra từng có giai đoạn thuận và không thuận. Vườn mắc ca bán kèm đất nên được đánh giá thận trọng: cây có ra hoa đậu quả không, năm nào bắt đầu thu, bán qua đâu.
Cả hai cây đều có thể là tài sản tốt trên một lô farmstay: tán rộng, đẹp, ít phải phun xịt mạnh như một số cây khác. Nhưng đừng tính tiền cây bằng kỳ vọng sản lượng tương lai; hãy tính bằng những gì đang thấy được trên cây.
So sánh ba loại cây dưới góc người giữ đất
Bảng dưới không so lãi lỗ, chỉ so những đặc điểm ảnh hưởng tới việc giữ và khai thác lô đất trong nhiều năm.
| Đặc điểm | Sầu riêng | Bơ | Mắc ca |
|---|---|---|---|
| Nhu cầu nước mùa khô | Cao, cần tưới đều | Trung bình | Trung bình, giai đoạn ra hoa cần đủ ẩm |
| Sợ úng | Rất sợ | Sợ | Sợ vừa |
| Công chăm hằng năm | Nhiều: bón, tỉa, xử lý bệnh, thụ phấn, buộc trái | Vừa | Ít hơn khi cây đã lớn |
| Rủi ro bệnh chính | Bệnh hại rễ, thân do nấm | Thối rễ, sâu đục | Ít bệnh nặng hơn, nhưng có sâu hại hạt |
| Thời gian tới khi có thu | Vài năm | Vài năm, nhanh hơn với cây ghép | Dài nhất trong ba loại |
| Giá trị cảnh quan cho farmstay | Mùa trái thu hút khách | Tán rộng, bóng mát | Tán gọn, hàng đều đẹp |
Thời gian và mức độ trong bảng là so sánh tương đối theo kinh nghiệm canh tác phổ biến, thay đổi nhiều theo giống, đất và cách chăm. Trước khi quyết, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người trồng lâu năm trong vùng.
Chi phí giữ một vườn cây ăn trái mỗi năm gồm những gì
Cây ăn trái không tự đứng yên chờ chủ. Trước khi trả thêm tiền cho phần cây, người mua nên liệt kê các khoản phải chi hằng năm để giữ cây ở trạng thái như lúc mua. Số tiền cụ thể khác nhau theo quy mô, giống và mức thâm canh, nhưng cơ cấu thường gồm:
- Phân bón và chế phẩm: bón lót, bón thúc theo giai đoạn ra hoa, nuôi trái, phục hồi sau thu hoạch; sầu riêng thường đòi nhiều đợt hơn bơ và mắc ca.
- Thuốc bảo vệ thực vật và xử lý bệnh: đặc biệt với bệnh hại rễ, thân của sầu riêng; chi phí tăng mạnh khi vườn đã nhiễm.
- Nước tưới và điện bơm: mùa khô kéo dài nhiều tháng ở Tây Nguyên, tiền điện bơm và sửa ống, béc là khoản đều đặn.
- Nhân công: tỉa cành, làm cỏ, bón phân, thụ phấn bổ sung, buộc trái, thu hoạch; ở vùng xa, công thời vụ có lúc khan.
- Bảo trì hạ tầng vườn: rãnh thoát nước, đường đi, hàng rào, chống trộm vào mùa trái.
- Chi phí quản lý của chủ ở xa: người trông vườn thường xuyên, những chuyến đi lại để kiểm tra.
Đặt tổng các khoản này cạnh nguồn thu thực tế của vườn trong vài năm gần đây sẽ thấy rõ vườn đang tự nuôi mình, có dư, hay cần chủ bù thêm. Với người mua để giữ đất và làm farmstay, một vườn không tự nuôi được mình chưa hẳn là xấu, nhưng cần biết trước để không bất ngờ.
Định giá phần cây khi thương lượng
Một cách tiếp cận thận trọng gồm các bước:
- Đếm số cây từng loại, phân theo nhóm: chưa cho trái, đã cho trái ổn định, yếu hoặc bệnh.
- Với nhóm chưa cho trái, tính phần chi phí kiến thiết đã bỏ ra (giống, công trồng, phân bón, nước tưới qua các năm) như giá trị của thời gian đã đi trước.
- Với nhóm đã cho trái, xem sản lượng vài vụ gần nhất có bằng chứng (phiếu bán, thương lái quen), không dùng một vụ tốt nhất.
- Trừ đi nhóm cây yếu, bệnh: chi phí xử lý hoặc chặt bỏ, trồng lại.
- Cộng các hạng mục đi kèm có giá trị: hệ thống tưới, hồ chứa, máy bơm, nhà kho.
- Đặt kết quả cạnh giá của một lô đất trống tương tự trong xã để thấy phần chênh có hợp lý không.
Con số cuối cùng chỉ là cơ sở để thương lượng. Người bán có quyền định giá theo kỳ vọng của họ; người mua có quyền từ chối khi phần cây được tính quá cao so với rủi ro.
Cây ăn trái và ý định làm farmstay
Nếu mục tiêu là đón khách, cây ăn trái có lợi thế rõ: mùa trái là mùa có câu chuyện để kể, khách thích đi giữa vườn, hái tại cây, ăn tại chỗ. Sầu riêng ở Tây Nguyên thường vào mùa chín giữa năm, khi miền Tây đã qua mùa chính; bơ và cà phê nối tiếp nhau theo mùa, tạo nên một lịch vườn khá đều. Đây là chất liệu cho phần "farm" của farmstay.
Nhưng vườn cây ăn trái thâm canh cũng là nơi dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật nhiều. Khi có khách đi trong vườn, chủ phải quản lý thời gian cách ly sau phun, khu vực đóng cửa khi xử lý thuốc, và không để trẻ em hái trái ở cây vừa phun. Nhiều chủ farmstay chọn chia vườn thành hai phần: phần sản xuất chính và phần trình diễn chăm theo hướng ít hoá chất.
Điều quan trọng là thống nhất từ đầu: lô đất này chủ yếu để sản xuất có thêm khách, hay chủ yếu để đón khách có thêm vườn. Câu trả lời quyết định nên giữ bao nhiêu cây, nên chặt bớt cây nào để mở lối đi, và có cần thuê người chăm vườn chuyên nghiệp hay không.
Một lưu ý về thời điểm đi xem: vườn cây ăn trái nên được xem ít nhất một lần vào cuối mùa khô, khi cây chịu áp lực nước rõ nhất và dấu hiệu suy yếu lộ ra, và một lần vào mùa trái để thấy cây đậu quả thế nào. Xem vườn vào giữa mùa mưa, mọi thứ xanh tốt, rất dễ đánh giá cao hơn thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất có sẵn sầu riêng ở Tà Đùng có rủi ro gì lớn nhất?
Rủi ro lớn nhất là bệnh hại rễ, thân do nấm và thiếu nước mùa khô. Cây đang ra trái vẫn có thể suy rồi chết nếu bị bệnh nặng. Nên nhờ người trồng lâu năm xem thân, rễ và hệ thống tưới trước khi trả tiền cho phần cây.
Mã số vùng trồng có đi theo đất khi mua bán không?
Mã số gắn với vùng trồng, quy trình canh tác và hồ sơ ghi chép, không phải là quyền tự động chuyển theo sổ đỏ. Khi đổi chủ, cần hỏi đơn vị quản lý vùng trồng hoặc cơ quan nông nghiệp về cách cập nhật thông tin chủ vườn.
Có nên chặt cà phê để trồng sầu riêng trên đất mới mua không?
Đây là quyết định canh tác, cần cân nhắc nước tưới, độ dốc, khả năng thoát nước, vốn chăm sóc nhiều năm và rủi ro thị trường. Nhiều vườn đã chuyển đổi rồi gặp khó khi bệnh hoặc giá biến động. Nên hỏi khuyến nông và làm thử một phần trước.
Mắc ca trên đất vườn có bán được không?
Có cơ sở thu mua, chế biến mắc ca ở Tây Nguyên, nhưng đầu ra từng nhiều biến động. Trước khi tính giá trị vườn mắc ca, nên hỏi chủ cũ đã bán cho ai, bán thế nào trong vài năm gần đây.
Cây ăn trái trên đất có được ghi vào sổ đỏ không?
Thông thường giấy chứng nhận tập trung vào quyền sử dụng đất và các tài sản như nhà ở, công trình. Để tránh tranh chấp, hai bên nên lập phụ lục hợp đồng liệt kê cây trồng và tài sản trên đất được chuyển giao.
Farmstay có nên cho khách hái sầu riêng tại cây không?
Sầu riêng thường rụng khi chín hoặc được cắt khi đủ già, trái nặng và nhiều gai, nên cho khách tự hái trên cây dễ gây nguy hiểm. Nhiều nơi chọn cho khách xem vườn, ăn trái đã được thu đúng độ và tránh khu vực cây đang có trái lớn.