Đất quanh hồ Tà Đùng không đồng nhất. Trong cùng một xã có đất đỏ bazan tơi xốp, giữ ẩm tốt, hợp cà phê và cây ăn trái; có đất xám nhẹ, thoát nước nhanh nhưng nghèo dinh dưỡng; và có những sườn đồi tầng đất mỏng, lẫn sỏi đá, đá lộ đầu. Hai lô liền kề có thể khác nhau rõ về khả năng trồng trọt. Người mua đất vườn hay đất farmstay nên tự đọc đất tại chỗ, và với lô lớn, lấy mẫu gửi phân tích trước khi quyết.
Đọc đất không cần là kỹ sư nông học. Màu đất, độ tơi khi bóp, độ sâu tầng đất khi đào một hố thử, mức độ xói trên sườn dốc và cây đang mọc trên đất đều nói lên nhiều điều. Bài này hướng dẫn những quan sát đó, giải thích vì sao chúng ảnh hưởng tới giá trị sử dụng của lô đất, và khi nào cần tới phòng thí nghiệm.
Không phải đất nào ở Tây Nguyên cũng là bazan
Đất đỏ bazan hình thành từ đá bazan phong hoá qua thời gian rất dài, phủ những vùng cao nguyên lớn của Tây Nguyên. Loại đất này nổi tiếng màu mỡ, tầng dày, tơi xốp, là nền của những vùng cà phê, cao su, hồ tiêu lớn. Trong tin rao, "đất đỏ bazan" gần như trở thành câu cửa miệng cho mọi lô đất vườn ở Tây Nguyên.
Thực tế, vùng đồi núi quanh thượng nguồn sông Đồng Nai có địa hình chia cắt mạnh, nhiều loại đá mẹ khác nhau. Bên cạnh đất bazan còn có đất phát triển trên đá granit, đá phiến, thường là đất xám, đất vàng đỏ, nhẹ hơn, ít dinh dưỡng hơn; ở các sườn dốc lâu năm bị xói, tầng đất mỏng lại, lẫn nhiều sỏi đá. Ven suối, chân đồi có đất bồi tụ, đất thung.
Mỗi loại đất hợp với những cách dùng khác nhau. Đất bazan tầng dày hợp cây lâu năm rễ sâu; đất xám thoát nước tốt có thể hợp một số cây nếu được bón cải tạo; đất mỏng nhiều đá khó trồng cây lớn nhưng lại là nền móng tốt cho xây dựng. Người mua cần biết lô đất của mình thuộc loại nào để kỳ vọng đúng, không để chữ "bazan" trong tin rao quyết định thay.
Nhận biết loại đất tại thực địa
Bảng dưới là những dấu hiệu dễ quan sát bằng mắt và tay. Chúng giúp phân loại sơ bộ, không thay cho phân tích mẫu.
| Dấu hiệu | Đất đỏ bazan | Đất xám, đất nhẹ | Đất mỏng lẫn sỏi đá |
|---|---|---|---|
| Màu | Đỏ, nâu đỏ, sẫm khi ướt | Xám, vàng nhạt, xám trắng | Màu không đều, thấy nhiều mảnh đá |
| Khi bóp ẩm | Tơi, hơi dính, vón thành cục nhỏ | Rời, sạn tay, khó vón | Lẫn sỏi, khó bóp thành khối |
| Thoát nước | Tốt nhưng giữ ẩm lâu | Rất nhanh, khô nhanh | Nhanh trên mặt, đọng ở chỗ có đá chắn |
| Cây đang mọc | Cà phê, tiêu xanh tốt, tán dày | Cây còi hơn nếu không bón nhiều | Cỏ tranh, cây bụi, cây lớn thưa |
| Khi đào hố thử | Tầng đỏ đồng đều khá sâu | Tầng mặt mỏng, bên dưới sáng màu hơn | Gặp đá hoặc lớp sỏi ở độ sâu nông |
Một mẹo nhỏ: sau một cơn mưa, nước chảy trên mặt đất bazan thường đỏ đục, trên đất xám thường trong hơn. Đường đất đỏ dính lầy mùa mưa cũng là dấu hiệu quen của vùng bazan.
Trong một lô rộng vài héc-ta, rất có thể gặp cả ba loại: đỉnh đồi đất mỏng lẫn đá, sườn giữa đất đỏ hoặc vàng đỏ, chân dốc đất bồi ẩm. Vì vậy đừng kết luận cả lô từ một điểm đào duy nhất gần đường vào; hãy đi hết các phần và ghi lại từng khu.
Tầng đất dày và đá lộ đầu: điều ảnh hưởng nhiều nhất
Với cây lâu năm như cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca, độ dày tầng đất mà rễ có thể đi xuống quan trọng hơn màu sắc lớp mặt. Tầng đất dày giữ được nhiều nước, giúp cây chống chịu mùa khô; tầng đất mỏng, bên dưới là đá hoặc lớp sỏi chặt thì rễ bị chặn, cây dễ đổ, dễ khô hạn. Một lô đất nhìn bề mặt đỏ đẹp nhưng chỉ vài tấc đã gặp đá sẽ không nuôi được cây lớn.
Cách kiểm đơn giản nhất là đào vài hố thử ở các vị trí khác nhau trong lô: đỉnh đồi, lưng chừng, chân dốc. Đào sâu hết mức có thể bằng tay, quan sát màu đất thay đổi theo độ sâu, có gặp đá, sỏi không, rễ cây hiện có đi sâu tới đâu. Có thể hỏi những hộ xung quanh khi đào hố trồng cây, móng nhà họ gặp đá ở độ sâu nào.
Đá lộ đầu trên mặt đất là dấu hiệu dễ thấy nhất của tầng đất mỏng. Một vài tảng đá đẹp có thể là điểm nhấn cảnh quan cho farmstay, nhưng cả sườn đồi đá lổn nhổn thì việc trồng trọt sẽ khó, và chi phí làm đường, san nền cũng tăng. Ngược lại, nền đá chắc lại thuận lợi cho móng công trình hơn nền đất đỏ dày dễ lún khi ngấm nước.
Độ dốc, xói mòn và dấu vết canh tác cũ
Phần lớn đất vườn quanh hồ Tà Đùng nằm trên sườn đồi. Độ dốc ảnh hưởng tới ba thứ: mức xói mòn trong mùa mưa, công chăm sóc (đi lại, chở phân, hái quả) và khả năng xây dựng. Đất dốc vừa phải có thể canh tác tốt nếu trồng theo đường đồng mức, có băng chắn; đất quá dốc thì xói nhanh, mỗi mùa mưa trôi đi một lớp đất màu.
Dấu hiệu xói mòn dễ thấy: rãnh nước xẻ dọc sườn, gốc cây lộ rễ, chân dốc tích tụ đất cát, mặt đất trơ không có lớp phủ. Lô đất đã xói nhiều năm thì lớp đất màu còn mỏng, phải đầu tư cải tạo lâu dài mới phục hồi được.
Dấu vết canh tác cũ cũng đáng đọc. Đất trồng một loại cây liên tục nhiều năm, dùng nhiều phân hoá học và thuốc diệt cỏ, có thể bị chai, chua, nghèo hữu cơ. Đất từng trồng sắn liên tục thường bạc màu. Đất vườn có lớp tủ gốc dày, nhiều giun, mùn đen ở lớp mặt là đất được chăm tốt. Hỏi chủ cũ đã trồng gì, bón gì trong những năm gần đây, kết hợp quan sát để hình dung cần bao lâu để đưa đất về trạng thái tốt.
Nếu có thể, đi xem lô đất ngay sau một trận mưa lớn đầu mùa. Lúc đó sẽ thấy nước chảy theo đường nào, chỗ nào đọng, chỗ nào đất trôi, rãnh nào từ đất hàng xóm đổ sang. Những quan sát này giúp vừa đánh giá đất vừa lên phương án thoát nước, kè chắn cho cả phần vườn lẫn phần công trình sau này.
Những câu trong tin rao cần đọc chậm lại
"Đất đỏ bazan màu mỡ". Có thể đúng với lớp mặt, nhưng điều quyết định là tầng đất dày bao nhiêu và có bị xói không. Hãy đào hố thử thay vì nhìn ảnh một nắm đất đỏ.
"Đất bằng, đẹp, dễ xây". Ở vùng đồi, mặt bằng phẳng có thể là đất đã được san gạt, đổ đắp. Nền đắp chưa ổn định dễ lún, sạt trong mùa mưa đầu tiên. Hỏi rõ mặt bằng là tự nhiên hay đã san lấp, san khi nào.
"Vườn đang xanh tốt". Vườn xanh vào giữa mùa mưa chưa nói được gì về khả năng chịu hạn. Xem lại vào cuối mùa khô mới thấy đất giữ ẩm ra sao.
"Đất trồng gì cũng được". Không loại đất nào hợp mọi cây. Câu này thường là dấu hiệu người bán chưa từng canh tác trên đất đó. Hỏi cụ thể đã trồng gì, năng suất ra sao, cây nào từng chết.
"Gần hồ, mát quanh năm". Gần hồ đúng là mát và nhiều sương, nhưng sương dày kéo dài cũng làm vườn ẩm, dễ sinh nấm bệnh, và làm khô phơi nông sản chậm hơn. Cái mát có giá của nó với người làm vườn.
Lấy mẫu đất gửi phân tích
Với lô đất lớn hoặc khi định đầu tư vườn cây có giá trị, phân tích mẫu đất ở phòng thí nghiệm cho thông tin chính xác hơn mọi quan sát. Trình tự cơ bản:
- Chia lô đất thành các khu đồng nhất: theo vị trí (đỉnh, sườn, chân dốc), theo loại cây đang trồng, theo màu đất.
- Trong mỗi khu, lấy nhiều mẫu nhỏ ở các điểm rải đều theo hình chữ chi, ở cùng độ sâu tầng rễ, bỏ lớp lá rác trên mặt.
- Trộn đều các mẫu nhỏ của cùng một khu thành một mẫu đại diện, phơi khô trong bóng râm, đóng túi sạch, ghi tên khu và ngày lấy.
- Gửi đến phòng phân tích đất của viện, trường đại học nông lâm hoặc trung tâm dịch vụ nông nghiệp có năng lực; hỏi trước các chỉ tiêu nên phân tích.
- Các chỉ tiêu thường dùng: độ chua (pH), chất hữu cơ, đạm, lân, kali tổng số và dễ tiêu, thành phần cơ giới; có thể thêm kim loại nặng nếu nghi đất từng bị ô nhiễm.
- Nhờ cán bộ nông học đọc kết quả và gợi ý loại cây, cách cải tạo phù hợp.
Chi phí phân tích vài mẫu nhỏ so với giá trị lô đất và chi phí trồng sai cây trong nhiều năm. Kết quả phân tích cũng là tài liệu hữu ích khi bán lại hoặc khi tham gia chương trình chứng nhận.
Thổ nhưỡng và cách dùng lô đất cho farmstay
Đọc đất xong, người mua có thể sắp xếp lô đất hợp lý hơn. Phần đất tốt, tầng dày, ít dốc nên dành cho vườn cây chính, nơi tạo ra sản phẩm và cảnh quan. Phần đất mỏng, nhiều đá, thoát nước nhanh lại có thể là chỗ hợp để đặt nhà, đường đi, bãi đỗ xe, vì nền chắc hơn và không lãng phí đất màu. Phần chân dốc ẩm, đất bồi có thể làm ao, vườn rau.
Cách nghĩ này ngược với thói quen đặt nhà ở chỗ "đẹp nhất" rồi trồng cây vào chỗ còn lại. Ở vùng đồi, chỗ đẹp nhất về view thường là đỉnh đồi, nơi đất mỏng và gió mạnh; đặt nhà ở đó là hợp lý về đất nhưng phải tính chống gió. Chân đồi đất tốt nhưng ẩm, sương nhiều, ít view, hợp vườn hơn hợp nhà.
Mọi sắp xếp vẫn phải khớp với vị trí phần đất ở trên sổ. Nếu phần đất ở nằm đúng chỗ đất tốt nhất, chủ có thể cân nhắc xin điều chỉnh vị trí khi chuyển mục đích phần mới, hoặc chấp nhận đặt vườn ở phần còn lại. Hiểu thổ nhưỡng giúp đưa ra quyết định có căn cứ thay vì cảm tính.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đất vườn ở Tà Đùng có phải đất bazan không?
Quan sát màu đỏ, nâu đỏ đồng đều, đất tơi và hơi dính khi bóp ẩm, đào hố thử thấy tầng đỏ khá sâu. Muốn chắc hơn thì lấy mẫu gửi phân tích thành phần cơ giới và hoá tính ở phòng thí nghiệm đất.
Đất xám có trồng cà phê, sầu riêng được không?
Có thể trồng nếu được cải tạo: bổ sung hữu cơ, bón cân đối, giữ ẩm bằng tủ gốc và tưới tốt hơn. Nhưng năng suất và chi phí khác với đất bazan tầng dày. Nên hỏi khuyến nông địa phương về kinh nghiệm trên loại đất cụ thể.
Đào hố thử bao sâu là đủ để đánh giá đất?
Đào càng sâu càng tốt trong khả năng, ít nhất tới tầng rễ chính của cây định trồng. Mục tiêu là biết tầng đất dày bao nhiêu trước khi gặp đá hoặc lớp sỏi chặt, và đất thay đổi thế nào theo độ sâu.
Đất bị chua có cải tạo được không?
Đất chua thường được cải tạo bằng vôi và bổ sung hữu cơ theo khuyến cáo dựa trên kết quả phân tích pH. Không nên bón vôi theo cảm tính vì bón sai liều có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng.
Đất nhiều đá có nên mua làm farmstay không?
Tuỳ mục tiêu. Đất nhiều đá khó trồng cây lớn nhưng nền chắc cho xây dựng, và đá có thể làm cảnh quan. Nếu mục tiêu chính là vườn cây cho thu hoạch thì nên chọn lô có tầng đất dày hơn.
Có nơi nào phân tích mẫu đất cho người dân không?
Các viện nghiên cứu nông nghiệp, trường đại học có ngành nông lâm và một số trung tâm dịch vụ nông nghiệp có nhận phân tích mẫu đất. Ở Tây Nguyên có các đơn vị nghiên cứu về cây công nghiệp; hỏi khuyến nông xã để được giới thiệu nơi gần nhất.