Kè và tường chắn đất dùng để giữ một khối đất ở cao độ cao hơn phía trước nó, khi không đủ chỗ để làm mái taluy thoải. Với lô đất đồi quanh hồ Tà Đùng, mái thấp có thể dùng kè sinh học (cỏ, cây) hoặc rọ đá; mái trung bình hay dùng kè đá hộc hoặc rọ đá; tường cao, có nhà hoặc đường ngay phía trên thì thường cần tường bê tông cốt thép do kỹ sư thiết kế. Loại nào cũng phải có thoát nước sau lưng tường, vì nước tích tụ là nguyên nhân hàng đầu làm tường chắn đổ.
Nhiều chủ đất coi kè là bức tường xây cho chắc, càng dày càng tốt. Thật ra tường chắn là một kết cấu chịu lực đẩy ngang của đất và nước, và một bức tường đá dày mà không thoát nước vẫn có thể bị đẩy nghiêng sau vài mùa mưa. Bài này giải thích các loại kè thường gặp, cách chọn theo tình huống, những chi tiết quyết định độ bền và điểm nào phải để kỹ sư tính.
Tường chắn chịu lực gì
Khối đất phía sau tường luôn có xu hướng trượt xuống và đẩy tường ra phía trước. Lực đẩy này tăng nhanh theo chiều cao của tường: tường cao gấp đôi không chịu lực gấp đôi mà lớn hơn nhiều. Khi đất phía sau ngấm nước, áp lực tăng thêm do trọng lượng nước và do đất ướt yếu đi. Nếu trên đỉnh tường còn có nhà, đường xe chạy hay một khối đất đắp, tường phải chịu thêm phần tải đó.
Một bức tường chắn có thể hỏng theo vài cách: bị đẩy trượt ra phía trước ở chân, bị lật quanh mép trước của móng, bị gãy thân, hoặc cả khối đất lẫn tường trượt cùng nhau trên một mặt trượt sâu hơn. Cách cuối cùng nguy hiểm vì tường có thể vẫn nguyên vẹn mà cả sườn vẫn đi. Đây là lý do tường chắn cao trên đất đồi phải được tính ổn định tổng thể, không chỉ tính bản thân bức tường.
Hiểu lực tác dụng giúp thấy vì sao thoát nước và chiều cao là hai biến số quan trọng nhất. Giảm chiều cao tường bằng cách chia cấp, và giữ cho đất sau tường khô, thường hiệu quả và rẻ hơn làm một bức tường thật dày.
Các loại kè thường gặp ở vùng đồi
Bảng so sánh ở mức nguyên lý. Chiều cao phù hợp phụ thuộc thiết kế cụ thể; các mô tả "thấp, trung bình, cao" chỉ để định hướng.
| Loại | Cấu tạo | Điểm mạnh | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Kè sinh học | Cỏ rễ sâu (vetiver), cây bụi, thảm xơ dừa, cọc tre gỗ | Rẻ, thấm nước tốt, đẹp tự nhiên, càng lâu càng chắc | Chỉ cho mái thấp, thoải; cần thời gian để rễ phát triển |
| Rọ đá (gabion) | Lồng lưới thép mạ kẽm hoặc bọc nhựa xếp đá | Thoát nước tự nhiên, chịu được lún nhẹ, thi công không cần đổ bê tông | Cần nguồn đá; lưới phải chống gỉ; tường cao vẫn cần tính |
| Kè đá hộc xây vữa | Đá hộc xây với vữa xi măng, có lỗ thoát nước | Bền, quen thuộc với thợ địa phương | Nặng, cần móng tốt; nếu thiếu lỗ thoát nước dễ bị đẩy đổ |
| Kè đá khan | Đá xếp không vữa | Thoát nước tốt, rẻ hơn xây vữa | Phụ thuộc tay nghề xếp; hợp tường thấp |
| Tường bê tông cốt thép | Tường công xôn hoặc có sườn chống, đổ bê tông có cốt thép | Chịu được chiều cao lớn và tải trên đỉnh, chiếm ít diện tích | Đắt, bắt buộc kỹ sư thiết kế, cần chở xi măng, thép, cốp pha vào tận nơi |
Ở những lô xa, đường khó, nguồn vật liệu tại chỗ đóng vai trò lớn: nếu đào nền ra được nhiều đá, rọ đá hoặc kè đá khan dùng lại chính đá đó sẽ rẻ hơn hẳn chở bê tông vào.
Chọn kè theo tình huống
Mái đào thấp sau nhà, đất ổn định. Thường không cần tường; làm mái thoải, phủ cỏ, rãnh đón nước ở đỉnh và chân. Khoảng cách từ tường nhà tới chân mái đủ rộng để đi lại và thoát nước.
Mái đắp thấp ở rìa sân vườn. Kè sinh học hoặc vài lớp rọ đá thấp. Đây là chỗ hợp nhất để dùng giải pháp mềm, vừa rẻ vừa đẹp.
Chênh cao trung bình giữa hai bậc nền, không có công trình sát mép trên. Rọ đá hoặc kè đá hộc có lỗ thoát nước, nên có kỹ sư xem kích thước móng và độ nghiêng tường.
Chênh cao lớn, có nhà hoặc đường ngay trên đỉnh. Tường bê tông cốt thép hoặc giải pháp kết hợp do kỹ sư địa kỹ thuật tính, có khảo sát địa chất. Đây không phải chỗ để tiết kiệm.
Sát mép hồ, bờ suối. Ngoài chuyện kỹ thuật còn chuyện pháp lý: làm kè ở hành lang bảo vệ hồ chứa, nguồn nước thường phải được phép. Hỏi trước khi làm.
Những chi tiết quyết định tường có đứng lâu hay không
Hai bức tường cùng loại, cùng chiều cao có thể có tuổi thọ khác hẳn nhau chỉ vì các chi tiết sau:
- Lỗ thoát nước xuyên qua thân tường, bố trí đều theo hàng, có lớp lọc phía sau để đất không chui ra bịt lỗ.
- Lớp vật liệu thoát nước sau lưng tường bằng đá dăm, sỏi hoặc vải địa kỹ thuật, dẫn nước xuống các lỗ hoặc ống thoát ở chân.
- Rãnh đỉnh chạy dọc phía trên tường để chặn nước mặt từ trên đồi chảy xuống, không cho nước ngấm vào khối đất ngay sau tường.
- Móng tường đặt trên đất nguyên thổ đủ sâu, không đặt trên đất đắp hay lớp đất mặt.
- Độ nghiêng thân tường ngả nhẹ vào phía đất với kè đá, giúp tường tựa vào khối đất thay vì đứng thẳng.
- Khe co giãn cho tường dài, để tường không nứt tùy tiện khi đất lún không đều.
- Đắp đất sau tường từng lớp, không dùng máy lớn đầm sát lưng tường làm tường bị đẩy khi chưa đủ cứng.
Khi nghiệm thu, hãy đi dọc chân tường sau một trận mưa: lỗ nào cũng có nước chảy ra là dấu hiệu tốt; lỗ khô hết trong khi đất phía trên sũng nước là dấu hiệu hệ thoát nước bị tắc hoặc làm sai.
Kè sinh học: không chỉ là cách rẻ
Ở vùng đồi Việt Nam, cỏ vetiver từng được giới thiệu rộng rãi để chống xói mòn và giữ mái dốc ven đường, ven sông, nhờ bộ rễ mọc thẳng xuống sâu và dày đặc. Trồng thành hàng theo đường đồng mức, cỏ tạo thành những dải chắn làm chậm dòng nước, giữ đất ở lại và dần hình thành các bậc tự nhiên. Ngoài vetiver, các loại cỏ bản địa bò lan, cây bụi rễ chùm cũng giữ mặt mái tốt.
Kè sinh học không thay được tường chắn cho mái cao chịu tải lớn. Nhưng với phần lớn mái thấp quanh sân, quanh đường nội bộ, nó là giải pháp hợp lý: thấm nước tự nhiên, không tạo áp lực nước sau lưng như tường kín, càng nhiều năm rễ càng sâu. Trong một khu nghỉ dưỡng, mái cỏ xanh còn đẹp hơn một mảng tường đá xám.
Điểm yếu là giai đoạn đầu: trong vài tháng đầu cỏ chưa bén rễ, mái vẫn dễ bị xói. Cách khắc phục là trồng sớm trong mùa khô có tưới, phủ thảm xơ dừa hoặc lưới giữ đất, cắm cọc tre giữ thảm, và làm rãnh đỉnh để nước không chảy tràn qua mái trong mùa mưa đầu.
Trình tự làm một tường chắn
Dù là rọ đá hay bê tông, trình tự chung để tường đứng được qua nhiều mùa mưa như sau:
- Có số liệu địa hình và địa chất ở vị trí tường, xác định chiều cao, tải trên đỉnh, mực nước ngầm.
- Kỹ sư chọn loại tường, tính kích thước móng, thân, cốt thép (nếu có), hệ thoát nước và kiểm tra ổn định tổng thể của mái.
- Đào móng tới lớp đất tốt theo thiết kế, giữ hố móng khô, làm lớp lót.
- Thi công thân tường theo từng đợt, đặt sẵn ống thoát nước và lớp lọc trong lúc xây hoặc đổ.
- Làm lớp vật liệu thoát nước sau lưng tường rồi đắp đất từng lớp, đầm nhẹ gần tường.
- Làm rãnh đỉnh, rãnh chân, nối vào hệ thoát nước chung của lô.
- Phủ cỏ phần mái phía trên, theo dõi qua mùa mưa đầu và ghi ảnh định kỳ.
Trên đất đồi, thứ tự không thể đảo: đắp đất trước rồi mới xây tường "ốp" vào bề mặt, hay xây tường xong mới tính chuyện thoát nước, đều là cách làm tạo ra tường có vẻ chắc nhưng không chịu lực như thiết kế.
Chi phí tường chắn nằm ở đâu
Chi phí một bức tường chắn không chỉ là tiền đá hay tiền bê tông. Cấu thành gồm: đào móng và đào đất phía sau để thi công, vật liệu thân tường, cốt thép và cốp pha nếu là bê tông, vật liệu thoát nước và vải lọc, đắp trả đất có đầm, rãnh đỉnh và rãnh chân, cộng chi phí chở vật liệu vào tận nơi. Ở lô xa, đường đất, khoản vận chuyển có thể chiếm tỷ trọng đáng kể, nhất là với xi măng, thép và đá phải mua từ nơi khác.
Chiều cao là biến số đắt nhất. Ví dụ giả định: chia một mái chênh cao thành hai cấp thấp, mỗi cấp có mái cỏ hoặc rọ đá, thường tốn ít hơn một bức tường bê tông cao liền, vì áp lực đất trên mỗi cấp nhỏ hơn nhiều. Đổi lại cần thêm diện tích ngang cho cơ giữa hai cấp. Trên lô rộng, đây thường là lựa chọn kinh tế hơn.
Khi so báo giá, hãy so trên cùng một bản vẽ: chiều dài, chiều cao, kích thước móng, chi tiết thoát nước. Báo giá rẻ hơn hẳn thường bớt ở những phần bị lấp sau khi xong: móng nông hơn, ít lỗ thoát nước, không có lớp lọc. Đây đúng là những phần quyết định tường đứng được bao lâu.
Khi nào cần kỹ sư, khi nào thợ tự làm được
Thợ có kinh nghiệm địa phương làm được tốt những bức kè đá thấp, rọ đá vài lớp ở rìa vườn, mái cỏ quanh sân. Họ biết đá lấy ở đâu, xếp thế nào cho chắc. Với những hạng mục này, chủ đất có thể dựa vào tay nghề và kinh nghiệm của họ, kèm theo yêu cầu bắt buộc về lỗ thoát nước và móng trên đất tốt.
Nên có kỹ sư thiết kế khi: tường cao từ mức một người đứng trở lên, có nhà, đường hay bể nước ngay phía trên, đất phía sau là đất đắp, có nước ngầm, tường nằm sát ranh đất hàng xóm, hoặc khi mái phía trên tường đã có dấu hiệu dịch chuyển. Trong những trường hợp này, sai một chi tiết có thể gây hại không chỉ cho bạn mà cho người ở phía dưới.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu tường đổ mà chỉ làm hỏng vườn thì cân nhắc; nếu tường đổ mà có thể làm hỏng nhà, đường hay làm hại người thì phải có thiết kế. Chi phí thiết kế một bức tường chắn thường nhỏ so với giá trị những gì nó bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Kè đá hộc và tường bê tông, loại nào bền hơn?
Cả hai đều bền nếu thiết kế và thi công đúng. Kè đá hộc hợp với chiều cao vừa phải và nơi sẵn đá; tường bê tông cốt thép chịu được chiều cao và tải lớn hơn, chiếm ít diện tích hơn. Loại nào cũng hỏng nhanh nếu thiếu thoát nước hoặc móng đặt trên đất yếu.
Rọ đá có dùng được cho nhà nghỉ dưỡng không, có xấu không?
Rọ đá dùng tốt cho tường chắn quanh sân vườn, đường nội bộ, thậm chí làm điểm nhấn kiến trúc nếu chọn đá đều màu và xếp mặt ngoài cẩn thận. Cây leo, cỏ mọc xen dần làm mềm bề mặt. Lưới thép cần loại chống gỉ phù hợp với môi trường ẩm quanh hồ.
Vì sao tường chắn phải có lỗ thoát nước?
Nước mưa ngấm vào khối đất sau tường tạo thêm áp lực đẩy ngang và làm đất yếu đi. Lỗ thoát nước cùng lớp lọc phía sau cho nước thoát ra, giữ áp lực ở mức thiết kế. Tường kín không lỗ thoát nước là nguyên nhân phổ biến của tường nghiêng, nứt và đổ trong mùa mưa.
Trồng cỏ vetiver có thay được kè không?
Với mái thấp, thoải và không có tải lớn phía trên, cỏ vetiver và các giải pháp sinh học có thể đủ giữ mặt mái và chống xói. Với mái cao, dốc hoặc có nhà, đường trên đỉnh, cỏ chỉ là lớp bảo vệ bề mặt; vẫn cần tường chắn hoặc giải pháp gia cố được tính toán.
Làm kè sát mép hồ có cần xin phép không?
Thường cần. Phần đất ven hồ chứa thủy điện có hành lang bảo vệ và vùng bán ngập do đơn vị quản lý hồ và chính quyền quản lý; xây kè, lấn ra lòng hồ có thể vi phạm. Nên hỏi UBND xã và cơ quan quản lý tài nguyên nước trước khi làm.
Tường chắn nằm sát ranh đất hàng xóm thì cần lưu ý gì?
Nên xác định ranh chính xác trước khi làm, thống nhất với hàng xóm bằng văn bản nếu móng hoặc phần thoát nước có thể chạm ranh, và đảm bảo nước thoát từ tường không xả thẳng sang đất người khác. Tường sát ranh đổ có thể gây thiệt hại cho cả hai bên nên càng cần thiết kế.