Muốn nhà trên đồi ở Tà Đùng không bị sạt mái, ngập nền hay nứt tường trong mùa mưa, phải dẫn nước đi trước khi nước tự tìm đường: chặn nước từ phía trên đồi bằng rãnh đỉnh, gom nước quanh nhà và mặt sân bằng rãnh, đưa nước xuống dốc qua mương có bậc giảm tốc, xả ra chỗ an toàn có hố tiêu năng, và thoát nước ngầm sau tường chắn, dưới khối đắp. Phần lớn sự cố sạt trượt quanh nhà trên đất dốc có nước đứng sau.
Mùa mưa ở Tây Nguyên kéo dài nhiều tháng, có những đợt mưa dầm liên tục nhiều ngày làm đất bão hòa. Đất đỏ khi đó nặng hơn, yếu hơn, và nước chảy tràn trên mặt đất có thể xói một rãnh sâu chỉ sau một đêm. Bài này đi qua nguyên lý của hệ thoát nước cho một lô đất đồi, các bộ phận cần có, thứ tự làm và cách kiểm tra trong mùa mưa đầu tiên.
Vì sao nước là nguyên nhân hàng đầu
Mái dốc đứng được nhờ ma sát và lực dính giữa các hạt đất. Khi đất ngấm nước, áp lực nước trong lỗ rỗng tăng lên, làm giảm phần lực giữ các hạt lại với nhau, đồng thời khối đất nặng thêm. Hai tác động này cùng hướng: lực giữ giảm, lực kéo xuống tăng. Một mái đứng yên suốt mùa khô có thể trượt sau vài ngày mưa liên tục, không cần thêm tác động nào khác.
Nước mặt chảy tràn gây hại theo cách khác: xói. Dòng nước gom lại trên một mặt dốc trần có vận tốc lớn, cuốn hạt đất đi, khoét thành rãnh. Rãnh sâu dần, cắt vào chân mái hoặc chân móng, tới lúc một mảng đất mất chỗ tựa và đổ xuống. Nhiều vụ sạt nhỏ quanh nhà vườn bắt đầu từ một rãnh xói không ai để ý.
Nhà và sân làm tình hình phức tạp thêm. Mái nhà, sân bê tông, đường đổ bê tông không thấm nước, nên toàn bộ lượng mưa trên diện tích đó dồn thành dòng chảy, thay vì ngấm dần như trước. Nếu không có rãnh đón và chỗ xả, dòng nước này đổ đúng vào chỗ nhạy cảm nhất: mép sân, mép taluy, chân tường.
Các bộ phận của hệ thoát nước trên lô đất đồi
Không phải lô nào cũng cần đủ các bộ phận dưới đây, nhưng nên biết chúng để đọc bản vẽ và giám sát thi công.
| Bộ phận | Đặt ở đâu | Làm nhiệm vụ gì |
|---|---|---|
| Rãnh đỉnh | Phía trên mái đào, phía trên nhà, chạy ngang sườn | Chặn nước từ phần đồi phía trên, không cho chảy qua mái và nhà |
| Rãnh cơ | Trên các bậc nằm ngang của mái taluy nhiều cấp | Gom nước trên từng cấp mái, giảm dòng chảy dồn xuống |
| Rãnh chân | Dọc chân mái đào, dọc tường sau nhà | Gom nước từ mái và nước rỉ, dẫn đi trước khi ngấm vào nền |
| Mương dốc có bậc | Theo hướng dốc, nối các rãnh ngang xuống dưới | Đưa nước xuống thấp mà không xói, nhờ các bậc giảm vận tốc |
| Cống qua đường | Chỗ đường nội bộ cắt ngang dòng nước | Cho nước đi qua đường, không tràn mặt đường |
| Hố ga, hố lắng | Chỗ giao các rãnh, trước cống | Giữ lại đất cát, dễ nạo vét |
| Hố tiêu năng, đá chặn | Điểm xả cuối | Giảm năng lượng dòng nước trước khi trả về tự nhiên |
| Thoát nước ngầm | Sau tường chắn, dưới khối đắp, quanh móng | Hạ mực nước trong đất, giảm áp lực lên kết cấu |
Một hệ thoát nước tốt là một mạng liền mạch: nước được đón ở trên, đi qua lô bằng đường đã định, và ra khỏi lô ở chỗ không gây hại. Thiếu một mắt xích, chẳng hạn rãnh chân không có chỗ xả, thì nước sẽ đọng lại và gây hại ngay tại đó.
Rãnh đỉnh: bộ phận bị bỏ quên nhiều nhất
Khi xây nhà trên sườn, phần lớn chủ đất chú ý tới nước mưa rơi trên chính lô của mình. Nhưng trên đồi, lượng nước lớn nhất thường đến từ phía trên: toàn bộ sườn đồi bên trên lô, có khi là đất của người khác, đường xã, rẫy cà phê. Khi mưa lớn, nước từ đó chảy xuống như một tấm màn và gặp ngay mái đào sau nhà bạn.
Rãnh đỉnh chạy ngang sườn phía trên mái đào, có độ dốc dọc nhẹ để dẫn nước sang hai bên, rồi đưa xuống dưới qua mương có bậc ở chỗ an toàn, tránh xa nhà. Rãnh nên đặt cách mép mái đào một khoảng, không sát mép, để nước trong rãnh không ngấm ngay vào đỉnh mái. Đáy và thành rãnh ở chỗ đất dễ xói nên được gia cố bằng đá xây, bê tông hoặc cỏ tùy lưu lượng.
Nếu phần đồi phía trên thuộc đất người khác, việc làm rãnh đỉnh vẫn có thể trong phạm vi lô của bạn. Còn khi dòng nước tự nhiên từ đất người khác vốn chảy qua lô, cần lưu ý rằng chặn hoặc dồn dòng chảy sang đất hàng xóm có thể gây tranh chấp; cách an toàn là dẫn nước qua lô theo hướng tự nhiên của nó, chỉ thay đổi trong phạm vi đất của mình.
Thứ tự làm hệ thoát nước
Hệ thoát nước nên được thiết kế cùng lúc với san nền và làm song song, không để tới khi nhà xong.
- Từ bản vẽ địa hình, xác định lưu vực đổ về lô: nước từ đâu tới, đi qua đâu, ra chỗ nào.
- Chọn điểm xả cuối an toàn: khe tự nhiên có đá, mương chung của khu vực, không xả vào mái taluy, không xả vào đất hàng xóm, không xả thẳng xuống mép hồ thành dòng xói.
- Làm rãnh đỉnh và mương dẫn ngay khi bắt đầu đào nền, để những trận mưa trái mùa không phá công trường.
- Làm thoát nước ngầm dưới khối đắp, sau tường chắn trong lúc thi công các phần này, vì sau đó không làm lại được.
- Khi xây nhà, nối máng xối mái vào hệ rãnh bằng ống, không để nước mái nhà rơi tự do xuống nền đất sát móng.
- Hoàn thiện rãnh quanh sân, cống qua đường, hố ga; kiểm độ dốc bằng cách đổ nước thử.
- Phủ cỏ toàn bộ mặt đất trần còn lại trước mùa mưa.
Đổ nước thử bằng xe bồn hoặc vòi là cách đơn giản để thấy rãnh có chảy đúng hướng không, có chỗ nào đọng không, trước khi để trận mưa thật kiểm tra.
Thoát nước ngầm: phần không nhìn thấy
Sau tường chắn. Lớp đá dăm hoặc sỏi, có vải lọc, kèm ống thoát hoặc lỗ thoát xuyên tường. Không có lớp này, nước tích sau tường như một bể chứa.
Dưới khối đắp có mạch rỉ. Nếu sườn tự nhiên có nước rỉ, phải dẫn nước ra bằng rãnh đá hoặc ống đục lỗ đặt dưới đáy khối đắp trước khi đắp, không thì khối đắp sẽ luôn ẩm và yếu.
Quanh móng phía giáp đồi. Với nhà tựa lưng vào mái đào, nên có rãnh hoặc ống thoát ngầm dọc chân tường sau, cùng lớp chống thấm cho tường, để nước không thấm vào phòng.
Rãnh thoát ngầm kiểu rãnh đá. Một rãnh đào nhỏ lấp đá hoặc sỏi, bọc vải lọc, có hoặc không có ống bên trong, là cách đơn giản để hạ nước ngầm ở những chỗ đất luôn ẩm trong vườn.
Bảo trì. Ống và lỗ thoát có thể bị tắc bởi đất mịn, rễ cây. Đầu xả của hệ thoát ngầm nên đặt ở chỗ nhìn thấy được để biết nó còn chảy.
Một phép tính đơn giản: mái nhà và sân dồn bao nhiêu nước
Lượng mưa đo bằng milimét có một quy đổi dễ nhớ: mỗi milimét mưa rơi trên một mét vuông là một lít nước. Từ đó chủ đất tự ước được lượng nước mà mái nhà và sân bê tông dồn ra trong một trận mưa, thứ trước đây ngấm dần vào đất.
Ví dụ giả định: một ngôi nhà có mái 120 m² và sân, lối đi bê tông 80 m², tổng 200 m² bề mặt không thấm. Một trận mưa 50 mm (mức không hiếm trong mùa mưa Tây Nguyên) sẽ tạo ra khoảng 200 × 50 = 10.000 lít, tức 10 m³ nước, gần như toàn bộ chảy tràn trong vài giờ. Nếu có ba căn bungalow và một bãi đỗ xe, con số nhân lên tương ứng. Lượng nước này cần một đường đi đã định, nếu không nó sẽ đổ vào mép sân và mép taluy gần nhất.
Phép tính này cũng gợi ý hai việc có ích. Thứ nhất, giảm bề mặt không thấm: lát sân bằng đá có khe trồng cỏ, làm lối đi sỏi thay vì đổ bê tông liền tấm. Thứ hai, trữ một phần nước mái vào bể để dùng cho vườn trong mùa khô, vừa giảm dòng chảy vừa có nước tưới. Kích thước rãnh, cống cụ thể thì kỹ sư tính theo cường độ mưa thiết kế, không dựa vào phép ước này.
Nước thải sinh hoạt trên đất dốc, nhất là gần hồ
Nước mưa và nước thải là hai hệ khác nhau, không nên gộp. Nước thải sinh hoạt từ nhà vệ sinh, bếp, phòng tắm cần được xử lý trong bể tự hoại hoặc hệ xử lý phù hợp trước khi thải ra. Trên đất dốc, nước sau xử lý thấm hoặc chảy theo sườn xuống phía dưới, nên vị trí đặt bể và khu thấm phải tính đến giếng của chính bạn, giếng hàng xóm và khoảng cách tới suối, hồ.
Quanh hồ thủy điện, nơi nước hồ được dùng cho nhiều mục đích và có quy định bảo vệ nguồn nước, xả nước thải chưa xử lý thẳng xuống hồ là việc không được phép và gây hại lâu dài cho chính giá trị cảnh quan mà bạn mua. Khu lưu trú nhiều phòng phát sinh lượng nước thải lớn hơn hẳn một nhà ở gia đình, có thể phải có giải pháp xử lý và thủ tục môi trường theo quy mô; hỏi cơ quan chuyên môn ở xã trước khi thiết kế.
Về kỹ thuật, không nên đặt khu thấm nước thải ngay phía trên một mái taluy hoặc tường chắn, vì nước thấm liên tục sẽ làm ẩm khối đất đó quanh năm, cả trong mùa khô.
Kiểm tra trong mùa mưa đầu tiên
Mùa mưa đầu tiên là lần chạy thử thật của hệ thoát nước. Người chăm nhà nên đi kiểm sau mỗi trận mưa lớn, chụp ảnh lại những chỗ sau:
- Nước có tràn khỏi rãnh đỉnh không; rãnh có bị đất, lá lấp không.
- Có rãnh xói mới trên mái taluy, trên sân, trên đường không.
- Điểm xả cuối có bị xói lan rộng, khoét vào đất không.
- Lỗ thoát nước tường chắn có nước chảy ra không.
- Có chỗ nước đọng quanh móng nhà, dưới sàn nhà sàn không.
- Có vết nứt mới trên sân, tường, hoặc mặt đất gần mép dốc không.
- Hố ga có đầy đất cát cần nạo vét không.
Sửa ngay trong mùa mưa những chỗ nhỏ (khơi rãnh, kê đá chặn, che bạt chỗ xói) và ghi lại những chỗ lớn để làm triệt để vào mùa khô kế tiếp. Một hệ thoát nước thường cần một hai mùa mưa để chỉnh cho đúng với thực tế của lô.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trên đồi có cần máng xối không?
Rất nên có. Nước từ mái nhà rơi tự do xuống đất sát móng sẽ xói nền, làm ẩm chân tường và có thể ngấm vào khối đất dưới móng. Máng xối và ống dẫn đưa nước mái vào hệ rãnh, hoặc vào bể trữ để dùng tưới vườn trong mùa khô, là giải pháp vừa bảo vệ nhà vừa có ích.
Rãnh thoát nước nên làm bằng gì?
Tùy lưu lượng và độ dốc. Chỗ dốc, nước chảy mạnh nên dùng rãnh đá xây hoặc bê tông có bậc giảm tốc; chỗ thoải, lưu lượng nhỏ có thể dùng rãnh cỏ hoặc rãnh đá khan. Điều quan trọng hơn vật liệu là độ dốc đúng, có chỗ xả và được nạo vét định kỳ.
Có nên xả nước mưa xuống hồ Tà Đùng không?
Nước mưa sạch theo đường tự nhiên vẫn chảy về hồ, nhưng không nên tạo một dòng xả tập trung chảy thẳng xuống mép hồ, vì sẽ gây xói bờ và cuốn đất xuống hồ. Nên cho nước đi qua hố tiêu năng, bãi cỏ hoặc vùng đệm thực vật để giảm tốc và lắng đất trước.
Dấu hiệu nào cho thấy sắp sạt lở quanh nhà?
Vết nứt mới trên mặt đất song song với mép dốc, mặt đất sụt thành bậc, nước đục rỉ ra ở chân mái, cây và cột nghiêng dần, tiếng đất đá lăn sau mưa. Khi thấy, cần rời khỏi khu vực nguy hiểm, báo chính quyền địa phương và mời kỹ sư kiểm tra, không tự đào xới thêm.
Hệ thoát nước có cần bảo trì không?
Cần. Trước mùa mưa nên nạo vét rãnh, hố ga, kiểm tra lỗ thoát tường chắn; trong mùa mưa đi kiểm sau các trận lớn; sau mùa mưa sửa những chỗ xói. Người chăm nhà hoặc người làm vườn có thể làm phần lớn việc này nếu được chỉ rõ từng điểm cần xem.
Trữ nước mưa có làm tăng nguy cơ sạt không?
Nếu bể trữ đặt trên nền ổn định, có ống tràn dẫn vào hệ rãnh thì không. Rủi ro xuất hiện khi đặt bể nặng sát mép taluy, hoặc ống tràn xả thẳng xuống mái dốc. Bể trữ nên được kỹ sư xem vị trí như một công trình có tải trọng.