Trước khi xây trên đất đồi Tà Đùng, cần hai loại khảo sát: khảo sát địa hình để biết cao độ, độ dốc và đường nước chảy trên toàn lô; và khảo sát địa chất để biết dưới chân móng là lớp đất gì, dày bao nhiêu, nước ngầm ở đâu. Nhà nhẹ một tầng trên nền tự nhiên thoải có thể chỉ cần đo địa hình kỹ và vài hố đào thăm; nhà kiên cố, nhà có tầng hầm lửng, công trình sát mép dốc hoặc cần tường chắn cao thì nên khoan khảo sát địa chất.
Khảo sát là phần ít người muốn chi tiền nhất vì không thấy gì mọc lên. Nhưng trên sườn đồi, kỹ sư không có số liệu thì chỉ có thể thiết kế an toàn theo kiểu dư thừa (tốn tiền) hoặc đoán (nhiều rủi ro). Bài này giải thích từng loại khảo sát làm gì, chủ đất tự quan sát được những gì, và đọc báo cáo ra sao để hỏi đúng câu.
Vì sao đất đồi cần khảo sát kỹ hơn đất bằng
Trên đất bằng ở đồng bằng, vấn đề chính thường là đất yếu, lún đều. Trên đất đồi, vấn đề là sự không đồng nhất: cùng một lô có chỗ đất nguyên thổ chặt, chỗ là đất đắp cũ do người trước san, chỗ có lớp đá phong hóa nông, chỗ là lòng khe cũ đã bị lấp. Một ngôi nhà đặt vắt qua hai loại nền khác nhau sẽ lún lệch, sinh nứt chéo ở tường – thứ nứt khó sửa nhất.
Vùng Tây Nguyên phổ biến đất đỏ hình thành từ đá bazan phong hóa. Loại đất này khi khô thì khá cứng, nhưng tầng phong hóa có thể dày, ngấm nước nhiều trong mùa mưa và giảm sức chịu tải khi bão hòa. Không phải lô nào ở Tà Đùng cũng là đất bazan; có nơi là đất xám, đất có lẫn sỏi sạn hoặc đá. Chỉ khảo sát mới cho biết lô của bạn thuộc loại nào và lớp tốt nằm ở độ sâu bao nhiêu.
Ngoài ra, nhiều lô quanh hồ từng là rẫy cà phê, có thể đã được san bậc, đào hố trồng cây, chôn gốc cây. Những dấu vết này không thấy trên mặt đất nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới nền móng. Hỏi lịch sử sử dụng lô đất là một phần của khảo sát, và nên hỏi cả người bán lẫn hàng xóm.
Hai loại khảo sát và đầu ra của từng loại
Bảng dưới tách rõ hai việc hay bị gọi chung là "đi đo đất".
| Khảo sát địa hình | Khảo sát địa chất | |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi gì | Mặt đất cao thấp thế nào, nước chảy về đâu | Dưới mặt đất có gì, chịu lực được bao nhiêu |
| Cách làm | Đo bằng máy toàn đạc, GPS RTK hoặc flycam có điểm khống chế; lấy cao độ theo lưới điểm | Khoan lấy mẫu, đào hố thăm, thí nghiệm hiện trường và trong phòng |
| Đầu ra | Bản vẽ mặt bằng hiện trạng có đường đồng mức, cao độ, cây lớn, mương, ranh thửa | Báo cáo mô tả các lớp đất, độ sâu, mực nước ngầm, chỉ tiêu cơ lý, kiến nghị móng |
| Ai dùng | Kiến trúc sư, kỹ sư san nền, thoát nước | Kỹ sư kết cấu, địa kỹ thuật |
| Khi nào cần | Gần như mọi công trình trên đất dốc | Nhà kiên cố, tường chắn cao, công trình sát mép dốc, nền đắp, lô có dấu hiệu bất thường |
Đo địa hình nên làm trên toàn lô chứ không chỉ chỗ đặt nhà, vì đường nước chảy và mái dốc phía trên ảnh hưởng tới ngôi nhà dù nằm ngoài khu xây.
Khảo sát địa hình: những gì cần có trong bản vẽ
Bản vẽ hiện trạng tốt cho đất đồi phải có đường đồng mức đủ dày để thấy được những chỗ đổi dốc, thường cách nhau mỗi mét cao độ hoặc nhỏ hơn ở khu đặt nhà. Kèm theo là cao độ các điểm đặc biệt: đỉnh, chân taluy cũ, đáy khe, mép đường, mép nước nếu lô gần hồ. Ranh thửa đo thực tế nên được đối chiếu với ranh trên giấy chứng nhận, vì trên đất đồi chênh lệch giữa hai thứ này không hiếm.
Những thứ nên được ghi lên bản vẽ dù không phải cao độ: cây lớn muốn giữ lại, mương rãnh tự nhiên, chỗ đất ẩm hoặc có cỏ ưa nước, vị trí cột điện, giếng, lối đi của hàng xóm. Với kiến trúc sư, đây là chất liệu để đặt nhà; với kỹ sư, đây là dấu hiệu của nước ngầm và nền yếu.
Ảnh flycam rất hữu ích để nhìn tổng thể, nhưng mô hình cao độ từ ảnh có sai số phụ thuộc vào thiết bị, điểm khống chế và lớp cây che phủ. Dưới tán cà phê dày, máy bay không nhìn thấy mặt đất. Vì vậy với khu đặt nhà, nên có số liệu đo trực tiếp trên mặt đất.
Chủ đất tự quan sát được gì trước khi thuê khảo sát
Vết nứt, bậc sụt trên mặt đất. Những vết nứt dài chạy ngang sườn, bậc đất sụt xuống vài phân là dấu hiệu đất đang dịch chuyển. Cây nghiêng cùng một hướng, cột hàng rào xiêu cũng là gợi ý.
Chỗ đất luôn ẩm, có mạch rỉ. Trong mùa khô mà vẫn có chỗ đất ướt, cỏ xanh khác thường hoặc nước rỉ ra ở chân taluy là nơi có nước ngầm nông — không nên đặt móng ở đó nếu chưa xử lý.
Mái taluy cũ của đường hoặc lô bên cạnh. Một mái đào đã đứng nhiều năm cho thấy nhiều điều: lớp đất mặt dày bao nhiêu, bên dưới là đất đỏ, sỏi hay đá, mái đứng được ở độ dốc nào mà không sạt.
Rãnh xói sau những trận mưa. Đi sau một trận mưa lớn, nhìn xem nước chảy thành dòng ở đâu, xói ra rãnh ở đâu. Đó là đường tụ thủy tự nhiên mà thiết kế phải tôn trọng.
Lịch sử san lấp. Hỏi người bán và hàng xóm: lô có từng bị san, đổ đất, lấp khe không, đổ ở đâu. Đất đắp cũ không đầm là loại nền nguy hiểm nhất cho móng nông.
Khảo sát địa chất cho nhà ở nhỏ: làm gì, theo thứ tự nào
Quy mô khảo sát do kỹ sư đề xuất theo công trình. Với nhà ở riêng lẻ hoặc vài căn bungalow, trình tự thường như sau:
- Có bản vẽ địa hình và vị trí dự kiến đặt nhà, để kỹ sư chọn điểm khảo sát nằm đúng dưới móng chứ không ở chỗ tiện cho máy.
- Đào một vài hố thăm bằng tay hoặc máy xúc nhỏ ở các góc nhà, sâu đến lớp đất nguyên thổ chặt nếu với tới được. Hố thăm cho nhìn tận mắt các lớp đất, độ ẩm, rễ cây, đá lẫn.
- Với nhà kiên cố hoặc khi hố thăm chưa tới lớp tốt, khoan một hoặc vài lỗ khoan, lấy mẫu theo độ sâu, làm thí nghiệm xuyên tiêu chuẩn tại hiện trường nếu cần.
- Ghi mực nước ngầm trong lỗ khoan, lý tưởng là đo lại sau một thời gian, vì nước ngầm trên đồi đổi theo mùa.
- Mẫu đất đưa về phòng thí nghiệm để xác định các chỉ tiêu cơ lý như độ ẩm, dung trọng, giới hạn chảy dẻo, sức kháng cắt.
- Đơn vị khảo sát lập báo cáo có mặt cắt địa chất và kiến nghị: nên đặt móng ở độ sâu nào, loại móng nào, có lưu ý gì về mái dốc và nước ngầm.
Mùa khảo sát cũng có ý nghĩa: khoan vào cuối mùa khô cho thấy nền ở trạng thái tốt nhất; kỹ sư cần biết điều đó để tính cho trạng thái xấu nhất là mùa mưa.
Đọc báo cáo địa chất: những dòng chủ đất nên hỏi lại
Báo cáo địa chất viết cho kỹ sư, nhưng có vài chỗ chủ đất nên hiểu để trao đổi được với người thiết kế và nhà thầu.
| Trong báo cáo | Nghĩa là gì | Câu nên hỏi kỹ sư |
|---|---|---|
| Lớp đất đắp, đất lấp | Đất do người đổ, chưa cố kết | Móng có phải xuyên qua lớp này không, bóc bỏ hay gia cố? |
| Trạng thái dẻo mềm, dẻo chảy | Đất yếu khi ẩm, sức chịu tải thấp | Lớp này có nằm trong vùng ảnh hưởng của móng không? |
| Trạng thái nửa cứng, cứng | Đất tốt hơn để đặt móng | Lớp này nằm ở độ sâu bao nhiêu dưới các góc nhà? |
| Đá phong hóa | Đá đã biến đổi một phần thành đất | Mức phong hóa có đồng đều không, có cần đào phá đá không? |
| Mực nước ngầm | Độ sâu gặp nước trong lỗ khoan | Mùa mưa nước lên tới đâu, có cần thoát nước ngầm sau tường chắn không? |
| Kiến nghị | Đề xuất của đơn vị khảo sát | Phương án móng nào được chọn, vì sao, chi phí so với phương án khác thế nào? |
Báo cáo khảo sát nên được giữ cùng hồ sơ nhà. Khi bán lại, một ngôi nhà có hồ sơ địa chất, bản vẽ nền móng rõ ràng thường dễ thuyết phục người mua hơn ngôi nhà chỉ có ảnh đẹp.
Chi phí khảo sát nằm ở đâu trong ngân sách
Chi phí khảo sát phụ thuộc vào diện tích cần đo, số lỗ khoan, độ sâu khoan, số mẫu thí nghiệm và độ khó của đường vào. Bài này không đưa con số vì mỗi đơn vị báo giá khác nhau và giá thay đổi theo thời điểm; điều cần nhớ là cấu trúc của nó: phần đo địa hình tính theo diện tích và mật độ điểm, phần địa chất tính theo mét khoan và số mẫu, cộng thêm chi phí đưa máy, người lên tận nơi.
So với tổng chi phí xây một ngôi nhà, khảo sát thường là phần nhỏ. Nhưng nó ảnh hưởng trực tiếp tới những khoản lớn nhất: khối lượng đào đắp, chiều cao và loại tường chắn, độ sâu và loại móng. Kỹ sư có số liệu thật có thể thiết kế vừa đủ thay vì dư thừa để bù cho chỗ không biết. Ví dụ giả định: biết chắc lớp đất tốt nằm nông có thể cho phép dùng móng đơn thay vì móng cọc, khoản chênh này thường lớn hơn nhiều lần chi phí khoan.
Khi nhận báo giá, nên yêu cầu ghi rõ số điểm khoan hoặc hố thăm, độ sâu dự kiến, danh mục thí nghiệm, thời gian có báo cáo và hình thức bàn giao. Báo giá chỉ ghi một con số trọn gói mà không kèm khối lượng thì khó so sánh và khó nghiệm thu.
Khi kết quả khảo sát không như mong đợi
Không ít trường hợp khảo sát cho thấy chỗ định đặt nhà nằm trên đất đắp dày, có nước ngầm nông hoặc sát một mái dốc kém ổn định. Đây không phải tin xấu; đây là thông tin đến đúng lúc, trước khi tiền đổ vào bê tông. Lựa chọn thường gặp là dời nhà sang chỗ nền tốt hơn trong cùng lô, giảm tải bằng kết cấu nhẹ, hạ hoặc nâng cao độ nền, hoặc đầu tư thêm cho móng và thoát nước.
Nếu toàn bộ phần đất ở trên sổ nằm ở chỗ nền xấu, câu chuyện chuyển sang pháp lý và tài chính: có điều chỉnh vị trí đất ở được không, chi phí gia cố có còn hợp lý so với mục tiêu sử dụng. Với người chưa xuống tiền mua, đây là lý do nên đặt điều kiện khảo sát sơ bộ trước khi ký hợp đồng chính thức, ít nhất là đào vài hố thăm và nhờ kỹ sư xem tận nơi.
Điều nên tránh là "xem như không biết", tiếp tục xây theo bản vẽ cũ. Rủi ro nền móng trên đất đồi thường không lộ ra ngay mà sau một hai mùa mưa, khi việc sửa đã tốn hơn nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ một tầng có cần khoan địa chất không?
Nhà gỗ hoặc khung nhẹ một tầng đặt trên nền tự nhiên ổn định thường không bắt buộc khoan; vài hố đào thăm và đánh giá của kỹ sư tại chỗ có thể đủ. Tuy vậy, nếu vị trí gần mép dốc, trên đất đắp hoặc có nước ngầm nông thì vẫn nên khoan, vì nhà nhẹ cũng có thể trượt theo mái dốc.
Khảo sát địa chất bao lâu thì có kết quả?
Công việc hiện trường cho một nhà ở nhỏ thường gọn trong vài ngày, nếu đường vào cho máy khoan đi được. Thí nghiệm trong phòng và lập báo cáo mất thêm một thời gian tùy đơn vị. Nên hỏi lịch cụ thể khi đặt hàng và tính vào kế hoạch trước mùa khô.
Máy khoan có vào được lô đất dốc không?
Tùy loại máy và đường vào. Có những máy khoan nhỏ tháo rời, mang vác được tới chỗ dốc; máy lớn cần đường cho xe. Nếu đường quá khó, kỹ sư có thể kết hợp hố đào thăm, xuyên tay và quan sát mái taluy lân cận để đánh giá.
Đo địa hình bằng flycam có thay được máy toàn đạc không?
Flycam cho ảnh và mô hình tổng thể nhanh, nhưng dưới tán cây dày nó không thấy mặt đất, và độ chính xác cao độ phụ thuộc điểm khống chế. Với khu đặt nhà và đường thoát nước, nên có số liệu đo trực tiếp. Hai cách bổ sung cho nhau, không thay thế hoàn toàn.
Đất đỏ bazan có tốt để xây nhà không?
Đất đỏ bazan ở trạng thái khô, chặt có sức chịu tải khá, nhưng tầng phong hóa có thể dày và giảm khả năng chịu lực khi ngấm nước trong mùa mưa. Thiết kế móng phải tính cho trạng thái ẩm nhất. Không thể kết luận tốt hay xấu chỉ từ màu đất.
Có nên khảo sát trước khi mua đất không?
Nên làm ít nhất ở mức sơ bộ nếu bạn mua để xây: đào vài hố thăm ở chỗ định đặt nhà, nhờ kỹ sư nhìn mái taluy và đường nước. Nếu người bán đồng ý, có thể đưa điều kiện này vào thỏa thuận đặt cọc. Chi phí nhỏ so với rủi ro mua phải lô khó xây.